نمىباشد و نيز مسألهء حركت در جوهر و وقوع اشتداد در وجود و نيز تأمل و تعقل تام در كيفيت اتحاد نفوس با عقل فعال و رسيدن به اين اصل كه مبدأ و معاد همهء اشيا حق اول است و درك اين عويصه كه غايت وجود در نظام وجود ، صورت تماميت موجود متحرك است و بالأخره علت فاعلى همان علت غايى است و متصور شدن نفس به صورت علت ، صورت تماميت شىء است و اگر غايت و نهايت سير نفوس غير از مبادى وجودى آنان باشد ، لازم آيد كه شىء واحد داراى دو صورت تمامى باشد و نيز بايد به اين امر مهم توجه تام داشت كه همان طورى كه صدور حقايق و ظهور نفوس انسانى از عوالم غيبى و بالجمله تنزل وجود از عالم قدس و تجرد به عالم ماده و استعداد و هبوط نفوس از جنت موطن ابينا آدم عليه السّلام موجب حدوث و تجزّى و تقدّر در مجردات امرى نشده است ، وصول نفوس نيز به آن عالم و اتحاد عقول لا حق و فرعى با عقول اصلى موجب حدوث و تجرد ، در عالم عقل و مقام ربوبى نمىشود و عجب آن كه ورود قوافل وجود به سر منزل هستى و عالم الهى درست مثل نزول آنهاست . هركس از تعقل و درك آنچه ذكر شد عاجز باشد ، از فهم معانى خلق و بعث و نشور و ايجاد و اعاده ، محروم خواهد بود « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » . اگر مقام و موطن اصل نفوس و مسقط رأس معنوى آنان ، عالم ربوبى نباشد ، رجوع صدق ننمايد . نه در مقام نزول چيزى از خزائن غيبى حق كم شود و نه در صعود و رجوع ، چيزى بر آن عالم افزوده شود و قد افصح عن هذا - ارواحنا له الفداء - : « و لا يزيده كثرة العطاء إلّا جودا و كرما . . . » . راجع آن باشد كه بازآيد به شهر * سوى وحدت ، آيد از تفريق دهر . * * * بايد توجه داشت كه وجود عقلانى نفوس - به اين معنا كه نفس را عقل صرف غير مضاف و غير متعلق به ابدان ملاحظه نماييم - غير از وجود تعلقى و تدبيرى آنها است . نفوس مصطلح مدبران ابدان‌اند كه گوييم : قبل از ابدان به